Ferdynand Antoni Ossendowski

Ferdynand Antoni Ossendowski
Data i miejsce urodzenia	27 maja,1878 Lucyna
Data i miejsce śmierci	3 stycznia 1945 Żółwin pod Warszawą
Narodowość	Polska

Ferdynand Antoni Ossendowski (ur. 27 maja 1876 w Lucynie, zm. 3 stycznia 1945 w Żółwinie)[1] – polski pisarz, dziennikarz, podróżnik, antykomunista, nauczyciel akademicki, członek Akademii Francuskiej, działacz polityczny, naukowy i społeczny.

Syn lekarza Marcina Ossendowskiego i Wiktorii z domu Bortkiewicz. Rodzina miała korzenie tatarskie, szlacheckie, herbu Lis. Studiował nauki matematyczno-przyrodnicze w Petersburgu, a także chemię i fizykę w Paryżu; pracownik naukowy uniwersytetu w Petersburgu i profesor Uniwersytetu Technicznego w Tomsku. Nie pozostał jednak na uczelni, by poświęcić się karierze naukowej; jego pasją były podróże. W 1905 roku przeniósł się do Mandżurii, gdzie prowadził badania geologiczne. Za organizowanie protestów przeciw represjom w Królestwie Kongresowym skazany przez rosyjski sąd na półtora roku twierdzy. Odzyskał wolność w 1908 roku.

Podróżował po Kraju Ałtajskim na Syberii, pływał na statkach handlowych do Indii, Japonii i na Sumatrę. Relacje ze swoich podróży publikował.

W czasie wojny domowej w Rosji czynnie współpracował z dowództwem Białych; był m.in. doradcą admirała Kołczaka. Przekazał na Zachód tzw. dokumenty Sissona, które wykazywały, że Lenin był agentem wywiadu niemieckiego, a działalność partii bolszewickiej finansowana była za niemieckie pieniądze. Choć niektóre źródła uważają te dokumenty za sfałszowane, to fakt pomocy udzielonej Leninowi przez Niemieckie Naczelne Dowództwo jest pewny.

Powszechnie znany ze swojej antykomunistycznej postawy po upadku Kołczaka był poszukiwany przez bolszewicką policję polityczną (CzeKa). Dzięki niezwykłym zdolnościom przystosowawczym (m.in. znał biegle 7 języków obcych, w tym chiński i mongolski), udało mu się przedostać z kontrolowanej przez bolszewików Rosji do Mongolii. W jej stolicy Urdze został doradcą barona Ungerna, uważającego się za wcielenie Dżyngis Chana i walczącego przy pomocy zorganizowanej przez siebie Azjatyckiej Dywizji Konnej z bolszewikami. Wojska Ungerna dopuszczały się licznych mordów, głównie na bolszewikach i Żydach. Dane na temat roli, jaką Ossendowski odegrał w Mongolii, są okryte tajemnicą; była ona niewątpliwie dość istotna, sam jednak mówił na ten temat niechętnie.

Ossendowskiemu światową sławę przyniosła książka: „Zwierzęta, ludzie, bogowie”, która osiągnęła rekordową liczbę dziewiętnastu tłumaczeń na języki obce. Opisał w niej wspomnienia z ucieczki z Rosji ogarniętej chaosem rewolucji. Opis obejmuje podróż przez przez Omsk do Krasnojarska, zimę w tajdze, przeprawę do Mongolii i dalej przez Tybet do Chin.

Do Polski powrócił w roku 1922. W okresie międzywojennym zajmował się działalnością literacką, publikując wiele powieści, przeważnie w stylu „romansu podróżniczego”. Ukazało się 77 książek pisarza, 150 przekładów na 20 języków. W 1936 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury „za zasługi na polu literatury podróżniczej”.

Pod koniec okupacji, w lutym 1943, wstąpił do konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego. Zmarł w Żółwinie w 1945 roku, tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, pochowany na cmentarzu w Milanówku.

Ossendowski nigdy nie ujawnił żadnych szczegółów swojej działalności polityczno-wywiadowczej. Archiwum zostało skrupulatnie zniszczone przed jego śmiercią.

Ze względu na treść jego książki Lenin, fabularyzowanej biografii przywódcy rewolucji październikowej, niezwykle ostrej krytyki rewolucji i komunizmu, po zajęciu Polski przez Rosjan grób Ossendowskiego był pilnie poszukiwany. Po jego znalezieniu ekshumowano zwłoki, gdyż NKWD chciało się upewnić, czy osobisty wróg Lenina na pewno nie żyje.

Po wojnie skazany na zapomnienie, umieszczony w „zapisie cenzorskim” – władze PRL zakazały publikowania prac Ossendowskiego. Wszystkie jego książki znajdujące się w bibliotekach były konfiskowane. Dopiero od roku 1989 jego prace mogą być w Polsce oficjalnie wydawane.

W 2004 władze Milanówka sfinansowały nowy nagrobek pisarza na miejscowym cmentarzu, jego imię nosi jeden z miejskich skwerów[5]. W 2006 wmurowano pamiątkową tablicę na domu przy ulicy Grójeckiej 27 na warszawskiej Ochocie, gdzie pisarz mieszkał w czasie wojny; wskutek protestów wspólnoty mieszkańców, usunięto z tablicy napis „antykomunista”. W 2009 r. odsłonięto pamiątkową tablicę na domu pisarza w Nieszawie[12]. W Michalinie (dzielnica miasta Józefów) powstaje Muzeum Podróżników Polskich zawierające ekspozycję o podróżach pisarza.

Fantastykę naukową w twórczości Ferdynanda Ossendowskiego reprezentuje powieść Zbuntowane i zwyciężone (Instytut Wydawniczy Inwalidów Wojennych i Byłych Wojskowych, W. 1925; prwdr. Żenszcziny wosstawszije i pobiezdiennyje. Fantasticzeskaja powiesi', Moskwa, 1915). Jest to opis wyprawy na Antarktydę podjętej w celu poszukiwania zesłanych tam sufrażystek i odkryciu tajemniczej cywilizacji zamieszkałej pod lodami siódmego kontynentu. Kamparci przybyli na Ziemię przed wiekami, ich ojczyzną jest jedna z planet w konstelacji Krzyża Południa. Tworzą potężną grupę społeczną wykorzystującą dorobek myśli naukowo-technicznej. System społeczny Kampartów niewiele różni się od epoki niewolnictwa, karłowate, inteligentne stwory posługują się tanią siłą fizyczną - ramirami. W finale powieści dochodzi do buntu ramirów i zagłady podziemnego państwa. Ossendowski tworzy tym samym łatwą do rozszyfrowania aluzję, sięgającą wydarzeń politycznych w Rosji; przesłanie powieści wzoruje na Wehikule czasu i Pierwszych ludziach na Księżycu Herberta Wellsa.

Twórczość fantastyczna

• Zbuntowane i zwyciężone 1925

Opowiadania

• Przybysze z Kamparty {polska nowela fantastyczna. Król powietrza]]

Inna twórczość

• Chmura nad Gangesem
• Noc – Władywostok 1905
• W ludzkim pyle
• Cień ponurego Wschodu: za kulisami życia rosyjskiego – Warszawa 1923, Warszawa 1990
• W ludzkiej i leśnej kniei – Warszawa 1923
• Zwierzęta, ludzie, bogowie (Przez kraj ludzi, bogów i zwierząt) – Warszawa 1923, Poznań 1927, repr. Białystok 1991, ISBN 83-85183-04-3
• Cud bogini Kwan-Non: z życia Japonji – Poznań 1924
• Najwyższy lot – Warszawa 1924, Poznań [1928]
• Nieznanym szlakiem: nowele – Poznań 1924, .
• Za Chińskim Murem – Warszawa 1924
• Od szczytu do otchłani : wspomnienia i szkice – Warszawa 1925
• Orlica – Warszawa 1925, Poznań [1948], Warszawa 1957 (Iskry)
• Po szerokim świecie – Warszawa 1925
• Toreador w masce i inne opowieści – Poznań 1925
• Czarny czarownik: relacja z wyprawy do Afryki – Warszawa 1926
• Płomienna Północ – Lwów 1926
• Pod smaganiem samumu – Poznań 1926
• Huragan – Warszawa 1927
• Niewolnicy słońca: podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej w l. 1925/26 r. – Poznań 1927
• Wśród Czarnych – Lwów 1927
• Na skrzyżowaniu dróg: nowele i szkice – Tczew 1928
• Pięć minut po północy – Poznań 1928
• Pod polską banderą – Lwów 1928
• Sokół pustyni – Poznań 1928 – na jej podstawie nakręcono film kinowy Głos pustyni (1932)
• Szkarłatny kwiat kamelii – Poznań 1928
• Wańko z Lisowa – Lwów 1928
• Życie i przygody małpki – Lwów 1928
• Lisowczycy: powieść historyczna – Poznań 1929, Warszawa 1990
• Lenin – Poznań 1930, reprint: Wydawnictwo Alfa, ISBN 83-7001-354-6
• Mali zwycięzcy: przygody dzieci w pustyni Szamo – Lwów 1930, Warszawa 1991, repr. Gdańsk [1991]
• Miljoner „Y”: powieść o dzielnym Murzynku-sierocie – Warszawa [ok. 1930]
• Czao-Ra – Warszawa 1931
• Gasnące ognie: podróż po Palestynie, Syrji, Mezopotamji – Poznań 1931
• Trębacz cesarski – Miejsce piastowe [1930]
• Zagończyk – Lwów 1931
• Zwierzyniec – Poznań 1931
• Okręty zbłąkane – Kraków 1932
• Syn Beliry – Warszawa 1932
• Daleka podróż boćka – Warszawa 1932
• Narodziny Lalki – Warszawa 1932
• Przygody Jurka w Afryce – Warszawa 1932
• Słoń Birara – Kraków 1932, Warszawa 1958 i 1990, a także ok. 2006 jako szósty tom kolekcji „Cała Polska Czyta Dzieciom”
• Staś emigrant – Warszawa 1932
• W krainie niedźwiedzi – Warszawa 1932
• Afryka, kraj i ludzie – Warszawa 1934
• Polesie – Poznań 1934
• Pożółkły list – Warszawa 1934
• Mocni ludzie – Lwów, Warszawa [1935], Wrocław, Warszawa [ok. 1946]
• Nauczycielka – Poznań 1935
• Skarb Wysp Andamańskich – Warszawa 1935
• W polskiej dżungli – Warszawa 1935
• Aldo – Poznań 1936
• Iskry spod młota – Poznań 1936
• Bajeczki niebajeczki – Częstochowa 1936
• Czarnoskórka – Poznań 1936
• Dimbo – 1936
• Drobnoludki i inne dziwy – Częstochowa 1936
• Grzmot – Poznań 1936
• Huculszczyzna: Gorgany i Czarnohora – Poznań 1936, Wrocław 1990
• Kraczka – Poznań 1936
• Kosmacz – Poznań 1936
• Miś i Chicha – Poznań 1936
• Popielatka – Poznań 1936
• Puszcze polskie – Poznań 1936
• Rudy zbój – Poznań 1936
• Szympansiczka – Poznań 1936
• Młode wino – Warszawa 1937
• Postrach gór – Warszawa 1937
• Szanchaj – Poznań 1937
• Biesy – Poznań 1938
• Orły podkarpackie – Przemyśl 1938
• Pierścień z krwawnikiem – Kraków 1938
• Pod sztandarami Sobieskiego – Warszawa 1938
• Zygzaki – Poznań 1938
• Biały kapitan – Poznań 1939, Kraków 1990
• Cztery cuda Polski – Warszawa 1939
• Karpaty i Podkarpacie – Poznań 1939, reprint Libra, ISBN 83-89183-30-9
• Jasnooki łowca – Kraków 1946
• Wacek i jego Pies – Poznań 1947
• Dzieje burzliwego okresu – Poznań [ok. 1950]
• Cadyk ben Beroki – Białystok 1992, ISBN 83-85174-19-2