Świat przedstawiony

LEKSYKON FANTASTYKI

pojęcie

ŚWIAT PRZEDSTAWIONY całokształt zjawisk, przedmiotów, postaci, stanów rzeczy, procesów, przeżyć, a także zdarzeń, będących obiektem narracji, z której ów fikcyjny świat (fikcja literacka) wyłania się jako znacząca całość. Składnikami świata przedstawionego są motywy, które dzięki różnym konfiguracjom tworzą jednostki wyższego rzędu, jak wątek, fabuła czy postać literacka. Centralnym elementem jest temat, który zapewnia spójność owego świata i decyduje o jego całościowym układzie. Świat przedstawiony może mieć charakter realistyczny (realizm) lub fantastyczny (fantastyka).

Z pierwszym wypadkiem mamy do czynienia wówczas, gdy jest on zbudowany według reguł prawdopodobieństwa, tzn. że jest on zgodny ze społecznie utrwalonymi w świadomości odbiorców stereotypami poznawczymi. Nie będąc nigdy wiernym odbiciem rzeczywistości pozaliterackiej, zawsze jednak pozostaje do niej w jakimś stosunku, o którym decyduje stopień prawdopodobieństwa oraz rodzaj motywacji.

Drugi wypadek zachodzi wówczas, gdy świat przedstawiony budowany jest wbrew utrwalonemu sposobowi pojmowania rzeczywistości z wykorzystaniem elementów o charakterze fantastycznym oraz przy zastosowaniu odmiennej niż w utworach realistycznych motywacji. Każdy rodzaj świata przedstawionego uzyskuje pełną określoność w procesie czytelniczej konkretyzacji, jako wizja jawiąca się w umyśle odbiorcy, wywołana przez odpowiednio dobrane znaczenia wyrazów, zdań i większych odcinków tekstu. Zarówno świat przedstawiony typu realistycznego, jak i typu fantastycznego może być w charakterystyczny sposób deformowany przez zastosowanie niejednolitych zasad motywacyjnych lub przez wprowadzenie i zestawienie z sobą motywów z różnych, nieprzywiedlnych do siebie sfer. W takim wypadku mamy do czynienia ze światem groteskowym (groteska).

Ponieważ fantastyka jest specyficzną odmianą literatury, wyróżnianą ze względu na swoistą konstrukcję rzeczywistości prezentowanej w utworze, świat przedstawiony okazuje się w każdym wypadku kategorią bardzo ważną, a ponadto dla poetyki utworów fantastycznonaukowych wręcz kluczową. Wprawdzie w każdym utworze „obecność choćby jednego elementu fantastycznego pociąga za sobą przekształcenie się całego świata fikcji literackiej w nim przedstawionego w układ fantastyczny" (W. Ostrowski), niemniej jednak odmienność kreowanej w utworze rzeczywistości szczególnie zaznacza się w dojrzałej fantastyce naukowej oraz w fantasy.

W baśni (zwłaszcza tradycyjnej, ludowej) świat przedstawiony modelowany jest na wzór rzeczywistości obiektywnej z tym jednak, że niektóre postacie lub przedmioty obdarzone są tu cudownymi właściwościami. W fantastyce grozy specjalnie akcentowany jest jego mimetyczny (mimesis) charakter i dopiero wtargnięcie elementu nadprzyrodzonego w rzeczywistość literacką kwestionuje dotychczasowy realistyczny kształt świata.

Również w opowieści o cudownym wynalazku (zwłaszcza w utworach J. Verne'a i jego kontynuatorów) świat przedstawiony w zasadzie nie odbiegał wyglądem od tego, jaki prezentowały utwory realistyczne. Ów „cudowny" wynalazek (niezwykłe odkrycie) był pierwszym i często jedynym elementem fantastycznym, sprawiającym jedynie, że kreowany świat przestawał podlegać rygorom fikcji werystycznej. Mimo to jednak element ów nie wpływał z reguły na globalne przekształcenie obrazu rzeczywistości, a tylko na zmianę zachowań postaci i dotychczasowych różnorodnych układów (obyczajowych, politycznych, ekonomicznych, społecznych itp.), np. „sypkie światło" w Doktorze Przybramie B. Winawera, mikrob pożerający złoto w Bakcylu J. Karczewskiego, czy eliksir młodości w powieści Eliksir profesora Bohusza S. Barszczewskiego.

Dopiero dojrzała fantastyka naukowa, lokująca akcję swoich utworów w dalekiej przyszłości lub na odległych planetach, zaczęła troszczyć się o to, aby jej świat przedstawiony zaskakiwał odmiennością od tego, jaki zna czytelnik z autopsji i z lektury tekstów realistycznych. W związku z tym kluczową sprawą w zakresie budowy świata przedstawionego utworów science fiction staje się kwestia wzorców i metod obrazowania, a więc tych dziedzin rzeczywistości, które stanowią wzór dla przedstawień fantastycznych oraz tych sposobów pisarskich, które czynią owe przedstawienia niepodobnymi do znanych czytelnikowi z życiowego doświadczenia. Zarówno wzorce, jak i metody mogą ulegać zmianom w miarę ewolucji danego gatunku, a także na skutek dążenia autorów do poszukiwania nowych, oryginalnych rozwiązań artystycznych.

Nie można więc wskazać w tym zakresie ujęć uniwersalnych. Można natomiast mówić o dominacji tych czy innych metod i wzorców w twórczości danego autora lub danego okresu historycznoliterackiego. Np. w twórczości S. Lema z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych-jak to wykazał A. Stoff - spotyka się wykorzystanie jako wzorców m. in.:

1. marynistyki w opisach statków kosmicznych i nawigacji;
2. astronomii w przedstawianiu przestrzeni kosmicznej, której „opisy przypominają wręcz, nieco poetyckie, komentarze do fotografii wybranych obszarów nieba i powiększeń poszczególnych obiektów";
3. malarstwa abstrakcyjnego dla wywołania maksymalnego wrażenia odmienności (zwłaszcza Solaris);
4. opisów realistycznych głównie w prezentacji przyrody.

W zakresie metod kształtowania świata przedstawionego jako całości, a także jego poszczególnych składników, wyróżniają się trzy operacje (znane już starożytnej retoryce), służące do przekształcania porządku naturalnego w porządek sztuczny (artystyczny):

1. przez dodanie, rozszerzenie (adiekcja), co wyraża się m. in. skłonnością do hiperbolizacji, stwarzania sugestii ogromu i skomplikowania, np. opis dworca rakietowego w Powrocie z gwiazd;
2. przez odjęcie, uproszczenie, redukcję (detrakcja), stosowane zazwyczaj w opisach krajobrazów innoplanetarnych, wśród których dominują pustynie i inne pustkowia, nie wymagające kreowania form, odznaczających się niepodobieństwem do ziemskich, a przy tym nie Wywołujących groteskowych efektów w rodzaju niebieskiej trawy na Marsie jak w powieści W pogoni za Czarnym Karłem E. Morskiego;
3. przez przestawienie, zamianę miejsca (transmutacja), co spotyka się dość często w opisach twórców pozaziemskiej przyrody, których kreacja polega na przemieszczaniu elementów znanych czytelnikowi i układaniu ich w konfiguracje zaskakujące dziwnością i obcością, np. wygląd Temida w Proximie K. Borunia i A. Trepki.

„Do efektów specjalnych zaliczyć należy zabieg przeniesienia istotnej cechy z obiektu, z którym związana jest ona tradycyjnie, na nowy przedmiot" (A. Stoff) np. obdarzenie robotów na złomowisku cechami ludzkimi w Powrocie z gwiazd S. Lema. Ponieważ dojrzała fantastyka naukowa rezygnuje z funkcji poznawczej, a eksponuje funkcję impresywną, wygląd świata przedstawionego nastawiony jest nie tyle na przekazywanie jakichś hipotetycznych informacji o przyszłej rzeczywistości ziemskiej bądź innoplanetarnych wytworach przyrody, ile na wywołanie wrażenia niezwykłości.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)