Trickster
| LEKSYKON FANTASTYKI | |
| fiction | |
Archetypiczna[1] postać mitologicznego łotrzyka, częściej jednak zwana z angielska tricksterem, co z kolei bierze się od trick, tłumaczonego jako sztuczka, trick, podstęp bądź figiel. Trickster dorobił się między innymi przydomków „oszust”, „szachraja”, „przechera”. Zazwyczaj był mężczyzną.
Trickster, to postać dwuznaczna, która łączyła w sobie naturę boską z naturą demoniczną. Z tej racji postrzegano go jako kreatora i niszczyciela, figlarza bądź mędrca i wyposażano w ambiwalentne cechy. Oddawał się związkom kazirodczym, był ojcem potworów chtonicznych (Loki). W swoich działaniach wykazywał się sprytem i przebiegłością. Mówiło się także o mądrości trickstera. Bywał i tchórzliwy i odważny. Był też wyjątkowo samolubny, uparty i często drwiący z innych. Nie tylko rdzenna ludność Ameryki wierzyła w jego łakomstwo i słabość do kobiet, chociaż tam te cechy szczególnie się uwydatniły. Także okrucieństwo i chciwość nie były mu obce. Jeżeli było trzeba potrafił jednak ratować świat od potworów i złych władców, przynosić ludziom dary i jednocześnie wszczynać między nimi kłótnie. Czasem także sprowadzał waśnie między bogów i ludzi.
Trickster zawitał do najróżniejszych mitologii na całym świecie. Do Afryki jako Eshu i Anansi, w Grecji nosił imię Hermesa i Prometeusza, Europie znany był Loki, Jack, Indiom Krishna, Wyspy Polinezyjskie zamieszkiwał Maui. W Chinach trickster objawiał się pod postacią małpy a w Egipcie był nim Anubis, który zwykł przybierać postać człowieka-szakala.
Trickster mógł dowolnie zmieniać swoją postać. Najczęściej przybierał kształt zwierzęcia. W zależności od kultury i regionu mógł to być pająk, królik, kojot, kruk a nawet żaba, czy lis. Postać kruka była w szczególności związana z wierzeniami Indian i z terenami dzisiejszej Syberii. Ponadto do popularnych wcieleń trickstera wśród rdzennej ludności Ameryki należały, poza wspomnianym krukiem, kojoty, jaguary, króliki, pająki, szopy i niedźwiedzie. To właśnie w kulturze afrykańskiej i u rdzennych Amerykan tricksterzy pełnili kluczową rolę.
Trickster potrafił posługiwać się magią. Nieobca mu była sztuka zielarstwa, w tym szczególnie miał znać się na afrodyzjakach. Słynął także jako dobry strateg.
Ludzie sporo zawdzięczali tricksterom. Między innymi ogień (np. Prometeusz, Maui), ale także wszelkie inne dobra kulturowe. I tak nordyckiemu Lokiemu przypisywano wynalezienie sieci rybackiej oraz zdobycie bogactw zgromadzonych przez Asów. Z drugiej strony tricksterzy uprzykrzali życie bohaterom mitologicznym, niszcząc wszystko, co tamtym udało się stworzyć. Lokiego obarczono też winą za sprowadzenie śmierci. Ponadto był ojcem potworów chtonicznych. Wreszcie, słynący z przebiegłości i drwiny tricksterzy, niekiedy padali ofiarą własnych żartów.
- ↑ Pojęcie wprowadzone do psychologii przez C.G. Junga, oznaczające wspólne wszystkim ludziom wyobrażenie. Archetyp wiąże się jungowską teorią nieświadomości zbiorowej.
Literatura
- E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981.
- D. Penkala, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej, Warszawa 1975.
- J. Clute, J. Grant, The Encyclopedia of Fantasy, Wielka Brytania 1997.
- U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pr. zbior. pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
- J. Sherman, Storytelling. An Encyclopedia of Mythology and Folklore, Nowy York 2011.
(aut. Izabela Ozga)
