Smok

LEKSYKON FANTASTYKI

fiction

SMOK

W popularnym wyobrażeniu smok to olbrzymi, ziejący ogniem gad, unoszący się w powietrzu.

Smoczy rodowód

Wyobrażenie smoka jest zróżnicowane w zależności od części świata. Podczas kiedy bestia ta uchodziła za uosobienie zła w Europie, Azji Mniejszej i w Azji Zachodniej, smok chiński z Azji Wschodniej był utożsamiany z zasadą yang, stał się emblematem cesarskim a zwyczajnym ludziom miał przynosić szczęście. Wywodzony zazwyczaj od węża (greckie drakōn – wąż, słowiański zmьjь – żmij) w końcu zadomowił się jako smok (łac. draco, słowiański smokъ).

Smok jako symbol zła

Na ponad dwa tysiące lat przed Chrystusem odnajdujemy smoki w Babilonie. Konkretniej smoczycę Tiamat, zwaną też Królową Ciemności, która stała się uosobieniem chaosu. Egipt znał Apepa. W Grecji i Rzymie znany był Pyton i Tyfon, smok pojawił się także w historii o Jazonie i Perseuszu a także w micie o założycielu Teb, Kadmosie. Stoorworma odnajdziemy w Szkocji. Potężny Wąż Midgardu, bliżej znany jako Jórmungand , oplatał ziemię w mitach ludów skandynawskich a Nidhógg ulokował się w krainie zmarłych. Z ręki smoka zginął Beowulf, heros z poematu opisującego pradzieje Danii i Szwecji. Mitologia germańska i skandynawska zna także Fafnira z legendy o Sigurdzie. Z kolei u Słowian zwano kiedyś smoki żmijami. Wraz z chrześcijaństwem w Biblii zagościł Lewiatan.

Smoki opisywano czasem jako zwierzę hybrydę, najczęściej jednak nosił cechy ogromnego węża. W tym pierwszym przypadku smok łączył w sobie cechy lwa (przednie łapy i łeb) i orła (tylne łapy), miał mieć też pierzaste skrzydła i pokryte łuską ciało. W drugim ich potężne ciała były odporne na ciosy i również pokryte łuską, były skrzydlate o trójkątnych łbach i jadowitych kłach. Niektóre z nich mogły się dodatkowo poszczycić rogami, pazurami i widlastym ogonem. W zależności od regionu miewały często określone kolory – walijskie na przykład bywały czerwone, a niemieckie białe, pojawiały się też kolory żółty i czarny. Tarasque z kolei była francuską smoczycą przerastającą wielkością dwanaście słoni o skórze jak z żelaza i zębach wielkości mieczy. W Nowym Testamencie smok jest czerwoną, siedmiogłową bestią z dziesięcioma rogami.

Smoki oczywiście ziały ogniem, były przebiegłe, okrutne i przy tym wszystkim kochały gromadzić kosztowności, głównie w srebrze i złocie, wyjątkiem smoki morskie, które lubowały się w perłach. Zgromadzone skarby służyły smokom za posłanie. Bestie nawet podczas snu pozostawały czujne, a podania donoszą, że smok dokładnie wiedział kiedy zniknęła choćby jedna moneta. Smoki słynęły również z żarłoczności, a główną przekąskę stanowili ludzie, bydło oraz dziewice. Bywało, że te ostatnie smoki porywały niekiedy dla towarzystwa. Skandynawskie smoki potrafiły nie tylko latać, ale także mówić.

Smoki najczęściej mieszkały w jaskiniach, kraterach wulkanów, a także w jeziorach i oceanach.

Smok był śmiertelnie groźnym przeciwnikiem. Jego krew według jednych bywała zabójcza, według innych posiadała wielką moc, która zabójca smoka mógł wykorzystać. Posadzenie w ziemi smoczych zębów miało sprawić, ze zrodzą się z niej wojownicy żądni krwi i silni. Podobna sytuacja ma miejsce w podaniu o założycielu Teb, Kadmosie. Ponoć po pokonaniu bestii zasiał on w ziemi smocze zęby, które dały początek ludności miasta. Z kolei Sigrud, ze skandynawskiej legendy, dzięki zjedzeniu smoczego serca i krwi pokonanej bestii rozumie świergot ptaków. Historia o św. Jerzym uczyniła walkę ze smokiem stałym elementem średniowiecznych legend o rycerzach – obowiązkowym wyznacznikiem w drodze do sławy.

Smok w wierzeniach chrześcijańskich

Symboliczna walka św. Jerzego ze smokiem dała także początek utożsamieniu smoka ze złem absolutnym. Wiązany jest nie tylko z grzechem, ale także z pogaństwem. Średniowieczny smok ma też coraz mniej wspólnego z mitycznych wężem, natomiast coraz więcej łączy go z jaszczurem. Całości wizerunku dopełniają nietoperze skrzydła. Poza św. Jerzym smok doczekał się również swojego anielskiego pogromcy – Michała. Pojawia się także w legendzie o innym świętym – Grzegorzu.

Słowiański żmij

Zanim termin żmij zaczęto stosować do określenia antagonistów smoków, oznaczało ono właśnie smoki powietrzne, których rodowodu należy szukać wśród żmij, wzbogaconych o nogi, pazury oraz skrzydła. Na Bałkanach wyróżniano wśród smoków powietrznych tzw. chały i ały a na terenach polskich i rosyjskich utożsamiano tęczę ze smokiem, który pije wodę po to, żeby zwrócić ją chmurom. Jako związane z żywiołem powietrza w chmurach też miały swoją siedzibę, zwłaszcza tych ciemnych. Można je było jednak znaleźć także w jeziorach, czy też, jak u Polaków i Słowaków, w bagnach i jaskiniach. Smoki groziły pożarciem słońca, wiązano je też z czarownikami, którzy mieli posyłać te bestie w świat by pustoszyły okolicę.

Smok chiński

Związany z chińską zasadą yang smok, tak zwany long, był nie tylko wysłannikiem niebios, ale także duchem piorunów, chmur i deszczu. Smoki chińskie miewały najróżniejsze ubarwienie, od złotych i zielonych przez niebieskie do wielu innych. Można je było podzielić na pięć rodzajów. Były więc smoki niebiańskie, stojące na straży boskich siedzib i były smoki powietrza, które miały władze nad wiatrem oraz deszczem. Wreszcie były smoki ziemne, odpowiedzialne za oczyszczanie rzek a także smoki pilnujące skarbów oraz smoki cesarskie. Z wyglądu smok stanowił hybrydę kilku zwierząt. Od jelenia zapożyczył rogi, od wielbłąda głowę, od węża szyję, od ryb łuski, od orła szpony, łapy od tygrysa, uszy od byka a wąsy od kota. Wszystkie, poza smokiem cesarskim, miały po cztery szpony u każdej łapy. Cesarski natomiast miał ich pięć. Zazwyczaj przedstawiano je wśród chmur albo w wodzie, niemal obowiązkowo z perłą, w której zaklęta była cała smocza wiedza. Smoki chińskie niekoniecznie musiały dysponować skrzydłami, by wznosić się w powietrzu. Niektórym wystarczyła do tego sama magia. Smoki dysponowały nie tylko magią i wiedzą, ale także mogły dowolnie zmieniać swoją wielkość a nawet stawać się niewidzialnymi. Ich kości, zęby i ślina posiadały właściwości uzdrawiające.

Również u Japończyków smok jest związany z żywiołem wody.

Smok w fantastyce

Smoki w fantastyce to strzegą wielkich skarbów, jak Smaug w Tolkienowskim Śródziemiu, to dysponują wielką wiedzą, dużo przewyższającą ludzką, jak w cyklu Ziemiomorze Urszuli K. Le Guin. Te z Niekończącej się opowieści czy Kronik Drugiego Kręgu Ewy Białołęckiej są porośnięte futrem. Z kolei w jeszcze innych światach smoki przeszły do legendy, jak w Grze o tron George’a R. R. Martina. Smoki pojawiają się między innymi także w utworach J. K. Rowling o Harrym Potterze, cyklu Jeźdźcy smoków Anne McCaffrey, w Świecie Dysku Terry’ego Pratchetta, Dziedzictwie Christophera Paoliniego, czy u Naomi Novik. Przekrój przez różne wyobrażenia smoków, także w urban fantasy, daje Księga Smoków. Smoka czającego się w zakątkach współczesnych miast odnajdziemy także w amerykańskim serialu Supernatural.

Literatura

1. W. Kopaliński, Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego [CD-ROM].
2. Gerhard J. Bellinger, Leksykon mitologii. Mity ludów i narodów świata, Warszawa 2005.
3. A. Z. Kronzek, E. Kronzek, Księga wiedzy czarodziejskiej, Poznań 2008.
4. A. Sapkowski, Rękopis znaleziony w smoczej jaskini, Warszawa 2001.
5. A. Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003.
6. A. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1980.
7. A. Szrejter, Mitologia germańska, Warszawa 1997.
8. J. L. Borges, Zoologia fantastyczna, Warszawa 1983.
9. K. Haka-Makowiecka, M. Makowiecka, M. Węgrzecka, Leksykon fantastyki. Postacie, miejsca, rekwizyty, zjawiska, Warszawa 2009.
10. Mitologie Świata. Ludy Skandynawskie, Kraków 2007.
11. U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
12. J. Clute, J. Grant, The Encyclopedia of Fantasy, Wielka Brytania 1997.
13. A. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1980.

(aut. Izabela Ozga)