Karzeł
(Różnice między wersjami)
| Linia 1: | Linia 1: | ||
{{Leksykon | {{Leksykon | ||
|typ=fiction | |typ=fiction | ||
| − | }}__BEZSPISU__<categorytree mode=all style="float:right; clear:right; margin-left:1ex; border:1px solid gray; padding:0.7ex; background-color:white">Karzeł</categorytree>'''KARZEŁ''' | + | }}__BEZSPISU__<categorytree mode=all style="float:right; clear:right; margin-left:1ex; border:1px solid gray; padding:0.7ex; background-color:white">Karzeł</categorytree>[[Plik:Karzel.png|300px|thumb|left|Lorenz Frølich, ''Den aeldre Eddas Gudesange'' 1895]]'''KARZEŁ''' - w mitologii nordyckiej istoty stworzone przez bogów obok ludzi i [[elf | elfów]]. |
| − | + | ==Nazwa== | |
| + | Karzeł, zwany pierwotnie ''dvergr'', czyli po staroislandzku ''karłem'', co dało początek angielskiej nazwie ''dwarf'', która swój bliźniaczy odpowiednik znajduje w norweskim ''dverg''. Miano krasnoluda zawdzięcza karzeł polskiej literaturze fantastycznej, a konkretniej Marii Skibniewskiej i jej pierwszemu tłumaczeniu dzieł [[J.R.R. Tolkien | J. R. R. Tolkiena]]. | ||
| − | W mitologii nordyckiej karły były pierwszą rasą na ziemi stworzoną przez Bogów z mniejszych kości olbrzyma Ymira. Mitologia podaje też imiona ojców całego gatunku – Modsognira i Durina. To właśnie Modsognir i Durin dali początek innym istotom swojego rodzaju, lepiąc ich z gliny. Wraz z [[elf | elfami]] ciemnymi zamieszkiwały krainę Nidavellir. Z czasem [[elf | elfy ciemne]], zwane Döckálfar, zaczęto utożsamiać z karłami. | + | ==Karły w mitologii nordyckiej== |
| + | W mitologii nordyckiej karły były pierwszą rasą na ziemi stworzoną przez Bogów z mniejszych kości olbrzyma Ymira. Mitologia podaje też imiona ojców całego gatunku – Modsognira i Durina. To właśnie Modsognir i Durin dali początek innym istotom swojego rodzaju, lepiąc ich z gliny. Ich imiona brzmiały: Nyi i Nidi, Nordri i Sudri Austri i Westri, Althjof, Dwalin, Nar i Nain, Niping i Dain, Bifur, Bafur, Bombur, Nori, An i Onar, Ai, Mjódwitnir, Wigg i Gandalf, Windalf, Thorin, Thror i Thrain, Thekk, Witr i Lit, Nyr i Nyrad, Reginn i Radswid, Fili, Kili, Fundin, Nali, Heptifili, Hannar, Swiur, Frar, Hornobori, Fragr i Loni, Aurwangr, Jari, Eikinskjaldi, Draupnir i Dolgthrasir, Hor, Haugspori, Hlewang, Gloin, Dori, Ori, Duf, Andwari, Skirfir, Wirfir, Skafid, Ai, Alf i Yngwi, Eikinskjaldi, Pjalar i Frosti, Fidr i Ginnar. Wraz z [[elf | elfami]] ciemnymi zamieszkiwały krainę Nidavellir. Z czasem [[elf | elfy ciemne]], zwane Döckálfar, zaczęto utożsamiać z karłami. | ||
| − | + | Karły mieszkały w podziemnych pałacach, rozświetlonych blaskiem złota i kryształu górskiego w krainie zwanej Svartalfheim. | |
| − | + | [[Plik:Karzel2.png|300px|thumb|right|Lorenz Frølich, ''Den aeldre Eddas Gudesange'' 1895]]Stworzone do życia w podziemiach karły były z natury niskie, ale jednocześnie odznaczały się wielką siłą. Modsognirowi i Durinowi zawdzięczały mądrość, wytrzymałość i zacięcie rzemieślnicze. To ostatnie czyniło z nich dobrych kowali, płatnerzy, budowniczych i złotników, chociaż zdarzały się krasnoludy dysponujące wielką wiedzą, jak na przykład krasnolud Alwis. Ponadto ojcowie gatunku posiadali zdolności magiczne. Poza niskim wzrostem karły miały być brodate, blade z braku słońca i niezbyt urodziwe. Przypisywano im raczej mało pochlebne cechy charakteru. Miały być nieprzewidywalne i bywało, że czyniły szkodę bogom. Były też chciwe w związku z czym pilnie strzegły swoich skarbów. Zazdrościły elfom ich urody i światła, ponieważ nie czyniło im krzywdy. Również stanowisko, jakie miały zająć w dniu nadejścia końca świata – Ragnaróku – było niejasne. Pewne było tylko tyle, że wezmą udział w walce. | |
| − | Karły już od dnia stworzenia ich przez | + | Karły słynęły ze swoich wyrobów, które oprócz tego, że były najwyższej jakości, posiadały także magiczne właściwości. Karłom przypisywano stworzenie sześciu darów dla bogów: włóczni Odyna, statku dla bogini Freji, młota dla Thora, złotych włosów dla bogini Sif, pierścienia Draupnir oraz dzika Gullinburstkiego. Miały też stworzyć naszyjnik dla bogini Freji. Inne z karłów strzec miały skarbów, w postaci złota i drogocennych kamieni, a Austremu (Wschód), Nördremu (Północ), Sudremu (Południe), Westremu (Zachód). przypadał obowiązek podtrzymywania sklepienia niebieskiego. |
| + | |||
| + | Karły już od dnia stworzenia ich przez bogów bały się światła słonecznego, ponieważ obracało je w kamień. | ||
==Literatura== | ==Literatura== | ||
| − | + | *Sturlusson S., ''Edda Prozaiczna'', Sandomierz 2007. | |
| − | + | *''Edda poetycka'', BN, 1986. | |
| − | + | *A. Szrejter, ''Mitologia germańska'', Warszawa 1997. | |
| − | + | *W. Kopaliński, ''Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego'' [CD-ROM]. | |
| − | + | *''U.X.L. Encyclopedia of World Mythology'', pr. zbior. pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009. | |
| − | + | *D. Colbert, ''Magiczny świat Władcy Pierścieni. Mity, legendy i fakty, leżące u podstawy arcydzieła'', Warszawa 2003. | |
| + | *W. Górczyk, ''Elfy – Istoty fantastyczne w mitologii nordyckiej'', Lublin 2009. | ||
| + | *M. Turowska-Rawicz, R. Sypek, ''Mitologie świata. Ludy skandynawskie'', Warszawa 2007. | ||
| + | *Słupecki L.P., ''Mitologia skandynawska w epoce Wikingów'', Kraków 2003. | ||
| + | *Szrejter A., ''Mitologia germańska'', Warszawa 1997. | ||
(aut. [[Izabela Ozga]]) | (aut. [[Izabela Ozga]]) | ||
Wersja z 15:57, 26 lut 2013
| LEKSYKON FANTASTYKI | |
| fiction | |
Nazwa
Karzeł, zwany pierwotnie dvergr, czyli po staroislandzku karłem, co dało początek angielskiej nazwie dwarf, która swój bliźniaczy odpowiednik znajduje w norweskim dverg. Miano krasnoluda zawdzięcza karzeł polskiej literaturze fantastycznej, a konkretniej Marii Skibniewskiej i jej pierwszemu tłumaczeniu dzieł J. R. R. Tolkiena.
Karły w mitologii nordyckiej
W mitologii nordyckiej karły były pierwszą rasą na ziemi stworzoną przez Bogów z mniejszych kości olbrzyma Ymira. Mitologia podaje też imiona ojców całego gatunku – Modsognira i Durina. To właśnie Modsognir i Durin dali początek innym istotom swojego rodzaju, lepiąc ich z gliny. Ich imiona brzmiały: Nyi i Nidi, Nordri i Sudri Austri i Westri, Althjof, Dwalin, Nar i Nain, Niping i Dain, Bifur, Bafur, Bombur, Nori, An i Onar, Ai, Mjódwitnir, Wigg i Gandalf, Windalf, Thorin, Thror i Thrain, Thekk, Witr i Lit, Nyr i Nyrad, Reginn i Radswid, Fili, Kili, Fundin, Nali, Heptifili, Hannar, Swiur, Frar, Hornobori, Fragr i Loni, Aurwangr, Jari, Eikinskjaldi, Draupnir i Dolgthrasir, Hor, Haugspori, Hlewang, Gloin, Dori, Ori, Duf, Andwari, Skirfir, Wirfir, Skafid, Ai, Alf i Yngwi, Eikinskjaldi, Pjalar i Frosti, Fidr i Ginnar. Wraz z elfami ciemnymi zamieszkiwały krainę Nidavellir. Z czasem elfy ciemne, zwane Döckálfar, zaczęto utożsamiać z karłami.
Karły mieszkały w podziemnych pałacach, rozświetlonych blaskiem złota i kryształu górskiego w krainie zwanej Svartalfheim.
Karły słynęły ze swoich wyrobów, które oprócz tego, że były najwyższej jakości, posiadały także magiczne właściwości. Karłom przypisywano stworzenie sześciu darów dla bogów: włóczni Odyna, statku dla bogini Freji, młota dla Thora, złotych włosów dla bogini Sif, pierścienia Draupnir oraz dzika Gullinburstkiego. Miały też stworzyć naszyjnik dla bogini Freji. Inne z karłów strzec miały skarbów, w postaci złota i drogocennych kamieni, a Austremu (Wschód), Nördremu (Północ), Sudremu (Południe), Westremu (Zachód). przypadał obowiązek podtrzymywania sklepienia niebieskiego.
Karły już od dnia stworzenia ich przez bogów bały się światła słonecznego, ponieważ obracało je w kamień.
Literatura
- Sturlusson S., Edda Prozaiczna, Sandomierz 2007.
- Edda poetycka, BN, 1986.
- A. Szrejter, Mitologia germańska, Warszawa 1997.
- W. Kopaliński, Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego [CD-ROM].
- U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pr. zbior. pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
- D. Colbert, Magiczny świat Władcy Pierścieni. Mity, legendy i fakty, leżące u podstawy arcydzieła, Warszawa 2003.
- W. Górczyk, Elfy – Istoty fantastyczne w mitologii nordyckiej, Lublin 2009.
- M. Turowska-Rawicz, R. Sypek, Mitologie świata. Ludy skandynawskie, Warszawa 2007.
- Słupecki L.P., Mitologia skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003.
- Szrejter A., Mitologia germańska, Warszawa 1997.
(aut. Izabela Ozga)
