Trickster

Wersja z 10:58, 24 cze 2012

TRICKSTER

Archetypiczna postać mitologicznego łotrzyka, częściej jednak zwana z angielska tricksterem, co z kolei bierze się od trick, tłumaczonego jako sztuczka, trick, podstęp bądź figiel. Trickster dorobił się między innymi przydomków „oszust”, „szachraja”, „przechera”. Zazwyczaj był mężczyzną.

Trickster, to postać dwuznaczna, która łączyła w sobie naturę boską z naturą demoniczną. Z tej racji postrzegano go jako kreatora i niszczyciela, figlarza bądź mędrca i wyposażano w ambiwalentne cechy. Oddawał się związkom kazirodczym, był ojcem potworów chtonicznych (Loki). W swoich działaniach wykazywał się sprytem i przebiegłością. Mówiło się także o mądrości trickstera. Bywał i tchórzliwy i odważny. Był też wyjątkowo samolubny, uparty i często drwiący z innych. Nie tylko rdzenna ludność Ameryki wierzyła w jego łakomstwo i słabość do kobiet, chociaż tam te cechy szczególnie się uwydatniły. Także okrucieństwo i chciwość nie były mu obce. Jeżeli było trzeba potrafił jednak ratować świat od potworów i złych władców, przynosić ludziom dary i jednocześnie wszczynać między nimi kłótnie. Czasem także sprowadzał waśnie między bogów i ludzi.

Trickster zawitał do najróżniejszych mitologii na całym świecie. Do Afryki jako Eshu i Anansi, w Grecji nosił imię Hermesa i Prometeusza, Europie znany był Jack, Indiom Krishna, Wyspy Polinezyjskie zamieszkiwał Maui. W Chinach trickster objawiał się pod postacią małpy a w Egipcie był nim Anubis, który zwykł przybierać postać człowieka-szakala.

Trickster mógł dowolnie zmieniać swoją postać. Najczęściej przybierał kształt zwierzęcia. W zależności od kultury i regionu mógł to być pająk, królik, kojot, kruk a nawet żaba, czy lis. Postać kruka była w szczególności związana z wierzeniami Indian i z terenami dzisiejszej Syberii. Ponadto do popularnych wcieleń trickstera wśród rdzennej ludności Ameryki należały, poza wspomnianym krukiem, kojoty, jaguary, króliki, pająki, szopy i niedźwiedzie. To właśnie w kulturze afrykańskiej i u rdzennych Amerykan tricksterzy pełnili kluczową rolę.

Trickster potrafił posługiwać się magią. Nieobca mu była sztuka zielarstwa, w tym szczególnie miał znać się na afrodyzjakach. Słynął także jako dobry strateg.

Ludzie sporo zawdzięczali tricksterom. Między innymi ogień (np. Prometeusz, Maui), ale także wszelkie inne dobra kulturowe. I tak nordyckiemu Lokiemu przypisywano wynalezienie sieci rybackiej oraz zdobycie bogactw zgromadzonych przez Asów. Z drugiej strony tricksterzy uprzykrzali życie bohaterom mitologicznym, niszcząc wszystko, co tamtym udało się stworzyć. Lokiego obarczono też winą za sprowadzenie śmierci. Ponadto był ojcem potworów chtonicznych. Wreszcie, słynący z przebiegłości i drwiny tricksterzy, niekiedy padali ofiarą własnych żartów.

Trickster w fantastyce

Loki poza mitologią stał się bohaterem Kłamcy Jakuba Ćwieka. Trickster utrudniał także życie Samowi i Deanowi z amerykańskiego serialu Supernatural, a w innym, kultowym serialu, Doctor Who „żywił się chaosem”.

Literatura

1. E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981.
2. D. Penkala, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej, Warszawa 1975.
3. J. Clute, J. Grant, The Encyclopedia of Fantasy, Wielka Brytania 1997.
4. U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pr. zbior. pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
5. J. Sherman, Storytelling. An Encyclopedia of Mythology and Folklore, Nowy York 2011.

(aut. Izabela Ozga)