Robot (pojęcie)

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


ROBOT - automat, niekiedy przypominający wyglądem człowieka, przeznaczony do wykonywania różnych skomplikowanych czynności albo prac szczególnie ciężkich i niebezpiecznych.

W dojrzałej fantastyce naukowej jest to zazwyczaj urządzenie mechaniczno-elektroniczne, obdarzone zdolnością rozumowania (a niekiedy także i świadomością), mogące nie tylko wykonywać polecenia człowieka, ale często również podejmować samodzielnie różne decyzje. Tak rozumiany robot może spełniać w fabule utworu dwie zasadnicze funkcje: doskonałego, wysoko wyspecjalizowanego narzędzia albo - w przypadku wyposażenia go w pewną formę świadomości - także postaci literackiej. Określenie "robot" zostało wprowadzone do literatury fantastycznej przez K. Ćapka, który użył go po raz pierwszy w roku 1920 w sztuce R.U.R. (Rossuma Uniwersalne Roboty). Od tej pory zadomowiło się na stałe w fantastyce naukowej.

Sam robot, często też nazywany inaczej w różnych utworach (np. android, aniel, arktan, cyfron, setaur) stał się prawie nieodłącznym rekwizytem w tej odmianie fantastyki. Jego rodowód wszakże jest pozaliteracki. Wywodzi się z bogatej, wielowiekowej tradycji konstruowania rzeczywistych automatów, niekiedy także w kształcie ludzkiej postaci. Automatyką bowiem interesowali się uczeni, mechanicy i konstruktorzy już w czasach starożytnych, np. Archytas z Terentu (IV w. p.n.e.) zbudował ponoć drewnianego latającego gołębia. Konstruowaniem automatów użytkowych zajmowali się Filon z Bizancjum (III w. p.ń.e.) i Heron z Aleksandrii (I w. p.n.e.). W średniowieczu - jak głosi legenda - automat androidalny otwierający drzwi i witający wchodzących, zbudował biskup Ratyzbony, Albert von Bollstadt (XIII w.).

Po wynalezieniu mechanizmu zegarowego o napędzie sprężynowym (na początku XVI w.) rozpoczęła się epoka mechanicznych zabawek, których ostatnim wykwitem były osiemnastowieczne automaty J. Vaucansona, takie jak fletnista wygrywający kilka melodii czy mosiężna kaczka wydająca głos i poruszająca skrzydłami. Popularność tego rodzaju automatów, zwłaszcza androidalnych, spowodowała, że dość wcześnie weszły one do literatury, gdzie stały się frapującym motywem akcji przygodowej. Jako element świata przedstawionego bywały z reguły z lekka ufantastycznione. Przydawano im mianowicie właściwości, jakich w realnym świecie nigdy nie miały. W takim kształcie spotykamy androidy m. in. w Rękopisie znalezionym w Saragossie J. Potockiego (Historia księżniczki Monte Salerno).

Najbardziej znanym w XIX wieku automatem fantastycznym była sztuczna kobieta z opowiadania "Piaskun" E. T. A. Hoffmanna, spopularyzowana przez balet Coppelia L. Delibesa i operę Opowieści Hoffmanna J. Offenbacha. Mniej znany, lecz bliższy fantastyce naukowej, jest automat o kobiecej powierzchowności w powieści Ewa przyszłości A. de Villiers de l'Isle-Adama, będący idealną kopią bohaterki utworu. Również roboty K. Ćapka są już wyspecjalizowane, skomplikowane i obdarzone inteligencją, że nie tylko wykonują każdą pracę fizyczną i umysłową, ale potrafią się w końcu usamodzielnić i zbuntować przeciw swoim twórcom.

Pierwsze automaty androidalne w fantastyce polskiej znajdujemy w utworach F. Mirandoli ("Sztuczny żołnierz"), J. Karczewskiego (Rok przestępny) oraz F. Goetla i R. Malczewskiego (Król Nikodem). Po wojnie w miarę rozwoju science fiction wysoko wyspecjalizowane roboty o niezwykłych możliwościach działania należą do niezbędnego wyposażenia świata przedstawionego w licznych utworach (np. Zagubiona przyszłość, Proxima, Kosmiczni bracia K. Borunia i A. Trepki, Obłok Magellana czy Niezwyciężony S. Lema).

Tego rodzaju automaty wysuwają się na pierwszy plan jedynie wówczas, gdy z powodu jakiegoś uszkodzenia zaczynają zagrażać człowiekowi (np. "Polowanie" S. Lema). Na innych zasadach, jako fabularny ekwiwalent ludzkiego bohatera, czyli jako postać literacka, występuje robot w pewnym sensie "uczłowieczony", tzn. wyposażony w zdolność rozumowania oraz w samodzielność podejmowania określonych decyzji, co pozwala mu uniezależnić się od człowieka, uwolnić od narzuconego programu i świadomie realizować własne zamierzenia bunt robotów). Roboty przejawiające własną inicjatywę najczęściej spotkać można w utworach wcześniejszej fazy rozwoju science fiction, zdradzających tendencję do zwracania uwagi na osiągnięcia cywilizacji technicznej, której rozwój - jeśli będzie pozbawiony humanistycznych refleksji - może w przyszłości odwrócić się przeciw człowiekowi. Wprawdzie postępowanie myślących robotów nie musi zagrażać ludziom (np. "Wypadek" S. Lema), ale z reguły ukazywane są takie sytuacje, w których dochodzi do kolizji interesów ludzi i robotów, np. w opowiadaniach "Uczniowie Paracelsusa" i "Pierwsi po Bogu" K. W. Malinowskiego, czy w powieści Aspazja A. Ostoi. Najczęściej jednak robot jako postać literacka występuje w świecie przedstawionym utworów groteskowych, np. w Bajkach robotów' i Cyberiadzie S. Lema lub w opowiadaniach Babcia robot przy kominku M. Kuczyńskiego.


(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony