Powiastka filozoficzna

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


POWIASTKA FILOZOFICZNA - utwór narracyjny, którego świat przedstawiony jest tak zbudowany, aby doskonale ilustrował jakąś z góry założoną tezę moralną, społeczną, obyczajową lub światopoglądową. Jako odrębny gatunek literacki powiastka filozoficzna została ukształtowana w okresie oświecenia m. in. pod piórem Woltera, którego Mikromegas, bywa niekiedy włączany w nurt tradycji poprzedzającej narodziny fantastyki naukowej. Prawda, że powiastka filozoficzna bardzo często nawiązuje do fantastyki, która wszakże nie jest tu wartością autonomiczną, lecz elementem wyraźnie pretekstowym, podporządkowanym naczelnej idei utworu. Schematyczna fabuła, uproszczony rysunek psychologiczny bohaterów oraz niekonsekwencje motywacyjne świadczą wyraźnie o dystansie autorskim wobec tak kreowanej rzeczywistości.

Cechami wyróżniającymi tego gatunku są więc przede wszystkim treści filozoficzne i moralistyczne. W tym sensie nie jest ważny w Mikromegasie np. sposób podróżowania, nie strona techniczna podróży, którą „pan Mikromegas, mieszkaniec sfery Syriusza" i jego towarzysz z Saturna odbywają od planety do planety, ale burzenie stereotypów myślenia i walka autora z ówczesnymi przesądami.

Jeśli więc powiastka filozoficzna wpłynęła na późniejsze uformowanie ideowego oblicza fantastyki naukowej, to nie poprzez konstrukcję świata przedstawionego, nie dzięki wykorzystaniu zbliżonych elementów fabularnych, ale przede wszystkim ze względu na wprowadzenie nowego, racjonalistycznego myślenia, które „stanowi zarazem model wyzwolenia ludzkiej myśli w ogóle, niezależnie od tego, czy stosujemy go w sferze nauki, czy też gdziekolwiek indziej" (J. Kagarlicki).

Ponieważ powiastka filozoficzna jest gatunkiem bardzo ściśle związanym z ideologią oświecenia, jej późniejsze realizacje niemal zawsze bywają odczytywane jako aluzyjne odwołania do tej epoki i do racjonalistycznej tradycji literackiej. Postać powiastki filozoficznej przyjmują niekiedy współczesne utwory fantastyczne, np. Dzienniki gwiazdowe Ijona Tichego S. Lema, Smutek spełnionych baśni J. Kozieleckiego czy niektóre opowiadania Cz. Chruszczewskiego.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony