Podróż kosmiczna

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


PODRÓŻ KOSMICZNA - charakterystyczny motyw obiegowy literatury fantastycznonaukowej, nierozerwalnie związany z jej dziejami niemal tak samo silnie jak motyw cudownego wynalazku. Rodowód tego motywu sięga korzeniami zamierzchłych dziejów literatury, zanim jeszcze pojawiły się pierwsze utwory, będące zapowiedzią późniejszej science fiction.

Odwieczne marzenie człowieka, aby móc unieść się jak ptak w przestworza i poszybować do odległych krain, a nawet w kosmos, znalazło swoje odbicie w wielu baśniach i podaniach różnych narodów. Podróże do nieba lub do innych światów zamieszkanych, jako jeden z licznych motywów obiegowych, pojawiły się już w najstarszych dziełach literatury światowej, obfitującej w opisy napowietrznych wędrówek (np. 'Niewiarygodne wypadki za Thule Antoniosa Diogenesa, Ikaromenippos i Historia prawdziwa Lukiana z Samosat). Bohaterom tych utworów do lotu na Księżyc wystarczały z reguły duże i silne skrzydła. W podobny sposób poleci na Księżyc jeszcze w połowie XVII wieku Domingo Gonzales w książce Francisa Godwina Człowiek na Księżycu, mianowicie tratwą zaprzężoną w tresowane łabędzie.

Maszyną cięższą od powietrza posłuży się m. in. bohater Tamtego świata Cyrana de Bergerac. W nowożytnych utworach utopijnych środkami lokomocji były przede wszystkim statki, a później balony, które przenosiły bohaterów do odległych krain, na nieznane wyspy, gdzie panował lepszy wymarzony i oczekiwany ustrój społeczny. Później, gdy zabraknie na Ziemi miejsc nie odkrytych, tajemniczych i nieznanych, w których można by umieszczać akcję utworów, nie narażając się przy tym na niedowierzanie czytelnika, rozpoczęły się ponownie loty w kosmos, najpierw na Księżyc, potem na Wenus i na inne planety Układu Słonecznego.

W ten sposób motyw dalekiej podróży, w tym także podróży kosmicznej przeszedł z utopii do fantastyki naukowej. Pierwszą polską powieścią o podróży na Księżyc była utopia M. D. Krajewskiego Wojciech Zdarzyński życie i przypadki swoje opisujący (1785). Później w epoce przedverneowskiej motyw podróży kosmicznej pojawi się jeszcze w Podróży po Księżycu (1858) T. Tripplina. W nowej, już w pełni fantastycznonaukowej wersji znajdziemy go w trylogii J. Żuławskiego (Na srebrnym globie, Zwycięzca, Stara Ziemia). Od tej pory stanie się jednym z głównych motywów obiegowych science fiction, która przejęła go równocześnie na innej nieco zasadzie z powieści podróżniczej i awanturniczo-przygodowej.

Daleka podróż do nieznanych, egzotycznych krain zmieniona została w tym wypadku na podróż w kosmos przez podstawienie nowych elementów do znanego schematu fabularnego: morze - przestrzeń kosmiczna, statek - rakieta, nieznana wyspa - obca planeta, żeglarz - pilot, tubylcy - kosmici itp. W tej wersji motyw podróży kosmicznej eksploatowany był przede wszystkim w amerykańskiej odmianie powieści przygodowej typu space opera. W dojrzałej fantastyce naukowej podróż kosmiczna stała się nieodłącznym elementem różnych odmian tematycznych opowieści o wyprawie inauguracyjnej, o wyprawie badawczej, czy o wyprawie ratunkowej.

Centralnym motywem jest podróż kosmiczna zwłaszcza w pierwszych powojennych polskich powieściach fantastycznonaukowych, np. Zaziemskie światy W. Umińskiego, Astronauci i Obłok Magellana S. Lema, Zagubiona przyszłość, Proxima i Kosmiczni bracia K. Borunia i A. Trepki czy Aspazja A. Ostoi. Późniejszy rozwój science fiction spowodował inne rozłożenie akcentów znaczeniowych w obrębie eksploatowanych motywów i tematów, ale nie doprowadził bynajmniej do rezygnacji z podróży kosmicznej. Nadal jest ona często przywoływana na kartach współczesnych utworów, np. Paradyzja J. A. Zajdla, Senni zwycięzcy i Arsenał M. Oramusa, Gwiezdne szczenię J. Izworskiego, Tajemnica planety Hat R. Dominiaka, Adara nie odpowiada W. Jażdżyńskiego, Kontakt G. Górskiej czy niektóre opowiadania z tomu Tak bardzo chciał być człowiekiem T. Markowskiego.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony