Motywacja fantastycznonaukowa

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


MOTYWACJA FANTASTYCZNONAUKOWA - system uzasadnień, który polega na stwarzaniu iluzji, że niezwykłości świata przedstawionego są realną oczywistością.

Ten rodzaj motywacji jest dla fantastyki naukowej sprawą kluczową, jest podstawowym wyróżnikiem tej odmiany, ponieważ „science fiction - jak pisze Ryszard Handke - zachowuje tożsamość tylko pod warunkiem nadawania swym zmyśleniom najsłabszych choćby pozorów naukowości i zaopatrywania wszystkich prezentowanych cudowności w naukowe i technologiczne pseudomotywacje".

Dla wytworzenia iluzji realności motywacja tego typu nawiązuje do wzorów przejętych z prozy realistycznej, z tym że w miejsce elementów fikcji realistycznej wprowadza elementy fantastyczne. Taki mechanizm motywacyjny sprowadza się więc do objaśniania jednych zjawisk fantastycznych przez inne również fantastyczne. W istocie więc charakterystyczny błąd logiczny („nieznane przez nieznane"), polegający na definiowaniu nieznanego pojęcia za pomocą wypowiedzi niezrozumiałej, zawierającej kategorie również nieznane, urasta w tym wypadku do rangi chwytu artystycznego.

"Klasyczna motywacja w utworze fantastycznonaukowym - jak stwierdza Andrzej Stoff - polega na wprowadzaniu w obręb świata przedstawionego czynnika, który dostarcza uzasadnienia jego kształtom, odmiennym od realnej rzeczywistości, zawiesza werystyczne rozumie¬nie prawdziwości, a wszelkie o nią pytania sprowadza do relacji wewnątrztekstowych. Bardzo często, szczególnie w historycznie wcześniejszych odmianach science fiction, czynnikiem tym jest wynalazek. W funkcji motywacyjnej może wystąpić także przyszłościowa lokalizacja akcji. Wykorzystuje ona powszechnie przyjmowane założenie, że przyszłość umożliwi realizację dzisiejszych zamierzeń i pomysłów".

Uzasadnienia stwarzające iluzję prawdziwości niezwykłych urządzeń szczególnie widoczne są w niektórych opisach, np. w opisie aparatu do odczytywania obrazów utrwalonych w martwym mózgu w Niezwyciężonym S. Lema: "Aparat nazywał się »opukiwaczem grobów«, przynajmniej w pokładowym żargonie. U zmarłego, którego śmierć zabrała niedawno, albo gdy nie doszło do rozkładu ciała, jak w tym wypadku na skutek niskiej temperatury, można było »podsłuchać mózg«, a właściwie to, co stanowiło ostatnią treść świadomości. Aparat wprowadzał impulsy elektryczne w głąb czaszki; płynęły one drogą najmniejszego oporu-to jest po tych włóknach nerwowych, które tworzyły całość funkcjonalną w okresie przedagonalnym. Wyniki nie były nigdy pewne, ale chodziły słuchy, że kilka razy udało się w ten sposób zdobyć informacje niezwykłej wagi".

Równie charakterystyczny jest opis działania pośpiesznego stymulatora snu w Katastrofie M. Kuczyńskiego. To fantastyczne urządzenie w ciągu dwudziestu minut regeneruje organizm tak samo jak normalny sen, o czym lakonicznie - jakby to była rzecz oczywista - informuje jedna z bohaterek: "Trzy minuty trwa obniżanie poziomu prądów czynnościowych mózgu, potem zastrzyk i osiem minut na rozprowadzenie przez krwiobieg substancji usuwających produkty zmęczenia, potem drugi zastrzyk i siedem minut na odżywienie i wzmocnienie tkanek nerwowych i mięśniowych, minuta na masaż elektryczny, minuta na stopniowe przebudzanie, razem dwadzieścia".

Taki sposób informowania o osiągnięciach technicznych przyszłościowego świata niczego w istocie nie wyjaśnia, ale wywiera na czytelniku wrażenie, że wszystko zostało w miarę dokładnie wytłumaczone, a w każdym razie uzasadnia, że istnienie takiego aparatu jest rezultatem odpowiedniego poziomu nauki i techniki w fantastycznym świecie utworu. Wprawdzie późniejsza, świadoma swej istoty fantastyka naukowa już takiej troski o szczegóły nie przejawia, niemniej jednak i ona zachowuje pozory i stwarza iluzje prawdziwości, aby "przekonać czytelnika o oczywistości poziomu techniki czasów, które sugeruje fabuła" (A. Stoff).

Zazwyczaj już sam fakt umieszczenia akcji w przyszłości lub w określonym środowisku stwarza dostateczne ramy dla niezwykłych zjawisk, które mogą być dziwne, ale które nie są tak nadzwyczajne, aby ich istnienie trzeba było drobiazgowo uzasadniać. Na usługach motywacji fantastycznonaukowej pozostaje bowiem w tym wypadku konwencja prozy science fiction, której rozpoznanie przez czytelnika pozwala każdą nadzwyczajność odbierać jako rzecz normalną dla prezentowanego świata, jako iluzję rzeczywistości.


(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony