Motyw obiegowy

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


MOTYW OBIEGOWY (inna nazwa: motyw wędrowny) elementarna jednostka konstrukcyjna świata przedstawionego, łatwo rozpoznawalna w wielu utworach ze względu na wyraziście zaznaczony jej człon schematyzujący (motyw).

Motywy obiegowe odgrywają szczególną rolę w gatunkach skonwencjonalizowanych (np. w powieści kryminalnej). Literatura fantastyczna sporo motywów przejęła z literatury niefantastycznej (np. motyw dalekiej podróży z literatury awanturniczo-przygodowej), wiele też wykształciła własnych, znamiennych dla jej charakterystycznych odmian (np. motyw trzech życzeń w baśni, motyw wampira w fantastyce grozy czy motyw androida w fantastyce naukowej).

Na szczególną uwagę jednak zasługują tu motywy obiegowe pojawiające się w różnych utworach science fiction. Niektóre spośród nich zostały przejęte z innych odmian fantastyki i w sposób twórczy przekształcone zgodnie z wymogami nowej konwencji. Należy do nich m. in. motyw niewidzialności. W baśni tę właściwość można było uzyskać dzięki czarodziejskiej czapce-niewidce. W science fiction (np. w "Niewidzialnym" S. Wiśniowskiego) niewidzialność jest rezultatem celowej działalności uczonego-odkrywcy, opartej na fantastycznej teorii, która ma tu dokładne, pozornie naukowe uzasadnienie. Ten sam motyw wykorzystał również H. G. Wells w Niewidzialnym człowieku.

Sporo motywów obiegowych powstało na gruncie literatury fantastycznonaukowej. Początkowo był to zwykle oryginalny pomysł fantastycznego fenomenu (np. postaci, zjawiska, teorii lub prawa naukowego), który ze względu na swoją atrakcyjność został później wykorzystany w innych utworach, co sprawiło, że motyw danego fenomenu stawał się niejako wspólną własnością wielu autorów. Oryginalność pomysłu zaczęła schodzić na plan dalszy wobec oryginalności jego wykorzystania, albo też w ogóle nie była brana pod uwagę, a niezwykły początkowo wynalazek został sprowadzony do roli rekwizytu, przejmowanego już bez żadnych uzasadnień wraz z jego funkcją, a niekiedy także wraz z nazwą. Na tej zasadzie motywem obiegowym stał się motyw pola siłowego, tzn. nieprzenikliwego dla materii i energii ekranu mogącego zamykać się w kształcie niewidzialnego pęcherza.

W Niezwyciężonym S. Lema zjawisko to ma jeszcze swoje techniczne uzasadnienie (wytwarzają je tzw. emitory Diraca), ale już w innych utworach wszelkie wyjaśnienia okazują się zbędne. Wystarczy sama nazwa nawiązująca do fantastycznonaukowej tradycji literackiej. Jako motyw obiegowy pole siłowe pojawia się w wielu późniejszych utworach (np. Gwiezdne szczenię, J. Izworskiego, Inanna J. Mikulskiej). Motywem obiegowym stał się również telepatyczny sposób porozumiewania, wykorzystany m. in. w Zaziemskich światach W. Umińskiego i w Umrzeć, by nie zginąć T. Markowskiego. Takich motywów można wskazać wiele. Niektóre z nich zostały omówione w hasłach: Android, Arka, Cyborg, Fantomatyka, Hibernacja, Nadprzestrzeń, Prawa robotyki, Robot, Sobowtór.


(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony