Fantastyka inwazyjna

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


FANTASTYKA INWAZYJNA - popularne określenie utworów fantastycznonaukowych, przedstawiających najazd pozaziemskich istot na Ziemię. Motyw inwazji z kosmosu wprowadził do literatury Herbert George Wells w powieści Wojna światów (1898), ukazującej napaść Marsjan na naszą planetę i totalną wojnę prowadzoną środkami, wobec których ludzkość jest bezsilna (miotacze promieni spalających wszystko, co znajdzie się w ich zasięgu, wyrzutnie "czarnego dymu" porażającego drogi oddechowe). Od tej pory motyw ten przewija się w science fiction w licznych wariantach, zwłaszcza w literaturze zachodnioeuropejskiej i amerykańskiej.

Gdy zaczęła się w pełni rozwijać nowoczesna fantastyka naukowa, motyw ten był już tak wyeksploatowany, że tylko niektóre warianty inwazji zostały wykorzystane i to na ogół w sposób nietypowy. Niewiele jest utworów w. polskiej science fiction, które ukazywałyby otwartą wojnę z kosmitami na Ziemi, a więc podejmujących klasyczny Wellsowski temat agresji. Do nielicznych przykładów należy opowiadanie Hankego "Wielkie dni łotrów". Więcej opowiadań natomiast rozwija temat zapobieżenia w porę inwazji, gdy ludzkość zmusza przybyszów do odwrotu (np. "Gatunek homo sapiens", "Ploxis" Fiałkowskiego, "Metoda doktora Quina" Zajdla, "Vindicta" Mateoszka).

Motyw inwazji, co prawda nie kosmicznej, ale innej, barbarzyńskiej cywilizacji ziemskiej, był mocno wyeksploatowany w popularnej powieści fantastycznonaukowej z lat międzywojennych (katastrofa). Służył on wówczas do wyrażania współczesnych niepokojów związanych z przewidywanym zmierzchem kultury zachodnioeuropejskiej. Podobne nastroje wyraża również powojenna fantastyka inwazyjna (zwłaszcza zachodnia), będąca projekcją współczesnych lęków i niepokojów przed nieznaną nadchodzącą przyszłością. Motyw inwazji jest wykorzystywany także do innych celów, wśród których dominuje analiza współczesnego społeczeństwa, a zwłaszcza różnych zachowań ludzi w obliczu zjawisk nieznanych, nietypowych, nieoczekiwanych. Wariant inwazji podstępnej pod pozorem przyjacielskiej pomocy przedstawia Czechowski w "Wieczornym niebie", gdzie autor wypowiada gorzkie słowa na temat postawy społeczeństwa, "które bez zastrzeżeń przyjmuje instrumentalną pomoc Obcych, nie zadając pytania o cel hedonizacji życia. Na przykładzie obserwacji zachowania Ziemian, Czechowski wysuwa zarzut najcięższy, jaki można postawić propagatorom wzorca konsumpcyjnego: osłabienia naturalnych reakcji biologicznych, nagradzania intelektualnej obojętności wobec rzeczy nieznanej i do końca nierozpoznanej" (A. Niewiadowski).

Analizie społeczeństwa służy także wariant tzw. inwazji opiekuńczej, polegający na opanowaniu Ziemi przez kosmitów dla dobra ludzkości, która zostaje zmuszona do pokojowego współżycia w zgodzie i harmonii, bez względu na to, czy narzucony model egzystencji podoba się jej, czy też nie. Taka inwazja wraz z jej skutkami przedstawiona jest w powieści Zajdla Limes inferior, która może być też odczytana jako alegoria pokojowego uzależnienia jednego państwa od drugiego. Celem kosmitów jest bowiem w tym wypadku ubezwłasnowolnienie społeczeństwa, opanowanie go łagodnymi środkami pokojowymi, ogłupienie, pozbawienie ludzkiego oblicza, "rozbicie solidarności ludzkiej, pozbawienie poczucia przynależności do ludzkiego gatunku". Jeden z bohaterów powieści tak charakteryzuje przybyszów z kosmosu: Ci, którym musimy się podporządkować, nie są; sensu stricto, niczyimi wrogami. Oni są po prostu fanatykami! Fanatykami na skalę całego dostępnego dla nich kosmosu, zadufanymi we własnej inteligencji, która jest niewątpliwa, oraz we własnej słuszności i nieomylności! Przybyli tutaj, by obdarzyć nas wymyślonym przez siebie modelem społeczeństwa istot rozumnych, uznanym przez nich za uniwersalny i najlepszy dla wszystkich społeczeństw istniejących w kosmosie, które osiągają wysoki poziom rozwoju wiedzy i automatyzacji środków produkcji. Model ten upowszechniają, gdzie tylko znajdą odpowiednio rozwiniętą cywilizację! Działalność swą traktują jako posłannictwo, dziejową misję swojej rasy, która pierwsza w kosmosie osiągnęła najwyższy poziom wiedzy społecznej i była w stanie taki optymalny model stworzyć. Jako ci najmądrzejsi, nie dopuszczają do dyskusji nad słusznością swych przekonań! (...) Akceptacja ich idei przez każde dojrzałe społeczeństwo jest dla nich rzeczą bezdyskusyjną, oczywistą.

Inny wariant inwazji to - według określenia Lema - "falsyfikat zagrożenia planetarnego", który polega na tym, że ktoś na Ziemi, dysponujący odpowiednimi środkami, stwarza pozory agresji kosmitów, aby ludzki strach wykorzystać do własnych celów. W ten sposób motyw inwazji pozornej wykorzystał Hollanek w Katastrofie na "Słońcu Antarktydy" gdzie agresja kosmitów okazała się' intrygą zbrodniczej grupy, która zamierza podporządkować swoim wpływom znaczne obszary ziemskiego globu. Inny cel ma upozorowana agresja kosmitów w opowiadaniu Filara "Niepokonani". Wojna z najeźdźcami ma wyrwać ludzkość z apatii, skonsolidować i wskazać cel życia. Wskazane warianty inwazji z kosmosu nie wyczerpują możliwości science fiction w tym zakresie. Różne modyfikacje tego motywu i rozwiązania fabularne w konkretnych utworach zawsze uwarunkowane są nadrzędną ideą, jaka przyświeca autorom pragnącym sformułować jakąś oryginalną prawdę o człowieku i o mechanizmach rządzących życiem społeczeństwa.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony