Defekt maszyn

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


DEFEKT MASZYN - popularny w literaturze fantastycznonaukowej motyw inicjujący przygodową akcję, która z reguły rozpoczyna się od jakiegoś wypadku, lub gdy nagle zaczyna zagrażać jakieś niebezpieczeństwo. Motyw ten nie jest jednak wyłączną własnością science fiction. Od wieków posługuje się nim literatura niefantastyczna, zwłaszcza ta o przygodowym charakterze. Zawodność narzędzi i wyposażenia technicznego pozwala zawsze wywoływać emocje u czytelników, a ponadto poddawać próbie charakter, inteligencję, spryt czy też siłę fizyczną bohatera, pozbawionego nagle środków, które mogłyby mu zapewnić sukces.

W decydujących momentach łamały się miecze, odpadały koła rydwanów, pistolety nie wypalały, gaz uchodził z przedziurawionej powłoki balonu, uszkodzony kompas przestawał wskazywać właściwy kierunek itp. Fantastyka naukowa wprowadziła w tym zakresie tylko inne rekwizyty. Funkcja zawodności pozostała taka sama, z tym tylko że science fiction bardziej niż literatura niefantastyczna akcentuje stosunek swoich bohaterów do skomplikowanych urządzeń, niezwykłych zabezpieczeń, wymyślnych narzędzi i najdoskonalszych komputerów, którym człowiek ufa niekiedy zbyt mocno i bezkrytycznie (np. w opowiadaniach "Odruch warunkowy" i "Ananke" Lema). Podważanie owego zaufania z jednej strony, z drugiej zaś wzgląd na atrakcyjność zdarzeń fabularnych wpływają na żywotność omawianego motywu w fantastyce naukowej.

"Wiadomo - pisze Handke - że coś naprawdę interesującego może się zacząć dziać dopiero, kiedy stan zagrożenia, konieczność walki, której wynik nie jest bynajmniej z góry przesądzony, zapewniają akcji utworu właściwe tempo i napięcie dramatyczne. Niewiele wart jest, przynajmniej w literaturze, pancerz rakiety, którego nigdy nie trzeba uszczelniać własnym ciałem, reaktor, do którego bohater nie musi wchodzić, wymyślne urządzenie, które by nie zawiodło w decydującej chwili, pozostawiając miejsce na próbę wartości samego człowieka".

Dlatego też w wielu utworach fantastycznonaukowych bohaterowie stawiani są w sytuacjach szczególnie dla nich krytycznych, kiedy pozbawieni oparcia w niezawodnych zdawałoby się urządzeniach, muszą sami stawiać czoła nie przewidzianym przeciwnościom. Dzieje się tak wówczas, gdy np. meteoryt przebija pancerz stacji kosmicznej ("Chlorella" Fiałkowskiego), gdy lawina kamieni niszczy łazik uniemożliwiając powrót do bazy na obcej planecie ("Trzy butle tlenu" Jaromina) albo gdy w czasie przygotowań do lądowania dysze odmawiają posłuszeństwa ("Lot ku Ziemi" Fiałkowskiego). W takich wypadkach w obliczu katastrofy spowodowanej defektem maszyny człowiek zostaje poddany sprawdzianowi charakteru, odporności psychicznej, a często także i gotowości do poświęcenia swego życia. Z reguły autorzy wczesnej fantastyki naukowej podkreślali heroizm ludzi przyszłości (np. "Decyzja Darry'ego" Szkołuta), ale nierzadko też pokazywali, jak w obliczu niebezpieczeństwa pękają normy moralne, jak biologiczny instynkt życia przekreśla zasady etyczne i społeczne więzi łączące załogę gwiazdolotu np. ("Lot ku Ziemi" Fiałkowskiego). W ten sposób dzięki zastosowaniu motywu defektu maszyn na kartach utworów science fiction pojawia się problematyka humanistyczna.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony