Cudowny wynalazek

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcie


CUDOWNY WYNALAZEK - popularne określenie motywu literackiego znamiennego dla fantastyki naukowej, w której obok motywacji stanowi ważny wyróżnik tej odmiany, zwłaszcza we wczesnym okresie rozwoju science fiction. Motyw ten usytuowany w centrum świata przedstawionego staje się tematem, organizującym całość zdarzeń fabularnych danego utworu. Cechą znamienną opowieści o "cudownym wynalazku" jest przede wszystkim to, że świat przedstawiony utworu budowany jest na ogół starannie na wzór otaczającej rzeczywistości, z dużą troską o prawdopodobieństwo realiów po to, aby w tę zwyczajność w odpowiednim momencie można było wprowadzić jakieś niecodzienne zjawisko, w tym wypadku niezwykły, fantastyczny wynalazek, który niejako automatycznie zmieni dotychczasowy świat fikcji literackiej w układ fantastyczny.

Pod tym względem opowieść o "cudownym wynalazku" przypomina strukturę opowieści grozy (fantastyka grozy) z tym jednak, że o ile tam fantastyczne zjawisko rodziło przerażenie, o tyle tu powoduje tylko zaciekawienie. Niezwykły wynalazek nie burzy bowiem struktury świata, nie podważa jego praw ontycznych, lecz wręcz przeciwnie - niejako wynika z nich jako logiczna konsekwencja. Tak w każdym razie w pseudonaukowych uzasadnieniach prezentowany jest czytelnikowi. Literatura fantastycznonaukowa zna dwa sposoby wykorzystania niezwykłego wynalazku w konstrukcji fabuły.

Pierwszy polega na usytuowaniu go od razu w centralnym nurcie akcji (jest to właściwa opowieść o „cudownym wynalazku"), gdzie staje się on motywem przewodnim i zarazem tematem utworu; drugi zaś - na wprowadzeniu go tylko na marginesie głównego ciągu zdarzeń, co ogranicza jego rolę do funkcji wybitnie usługowej, często w celu zaznaczenia kolorytu przyszłościowego. Opowieść o „cudownym wynalazku" w swym zasadniczym kształcie narodziła się w drugiej połowie XIX wieku i rozwinęła głównie pod piórem J. Verne'a i jego naśladowców.

W literaturze polskiej pierwsze jej symptomy znajdujemy w twórczości T. Tripplina (Podróż po Księżycu) oraz w bardziej dojrzałej formie w opowiadaniach Prusa ("Sława") i Wiśniowskiego ("Niewidzialny"). Na szeroką skalę rozwinęła się w twórczości W. Umińskiego. W latach międzywojennych w nieco zmienionym kształcie pojawia się w powieściach Winawera (np. "Doktor Przybrani"), Barszczewskiego (np. "Jak być mogło", "Eliksir profesora Bohusza"), Karczewskiego (np. "Rok przestępny") i innych. Jako relikt tamtych czasów spotkać ją można jeszcze w literaturze powojennej, zwłaszcza w latach sześćdziesiątych. Z biegiem czasu ulega ograniczeniu pierwszy sposób wykorzystania niezwykłego wynalazku, upowszechnia się natomiast drugi, co sprawia, że opowieść o "cudownym wynalazku" powoli przechodzi do historii, a sam wynalazek zostaje sprowadzony do roli rekwizytu fantastycznego, wypełniającego przestrzeń świata przedstawionego, zwłaszcza przyszłościowego, jako jego naturalny składnik.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony